Siphambene isiNgesi

Ekukhuleni kwam andizange ndaba nomhalahala wokwazi isiNgesi, naluphi na ke kambe ulwimi. Soloko ndakhathalela olu lwam.

Zange ndasibona isizathu sokuzixakekisa ngezinye iilwimi. Kaloku ndikhulele phakathi kwabantu bakuthi, kungekho zintlanga. Nasesikolweni izifundo zazifundiswa ngesiXhosa, isiNgesi nesiBhulu sizenza njengezifundo. Ndandizitshona ngeyona ndlela ezo lwimi, ndingenalo nexesha lalo nto. Phofu ke ndandingahoyanga kwamfundo leyo, ndizixabisele iziyolo zelakuthi zolutsha laloo maxesha: imidaniso, imitshotsho neentonga. Imfundo ndandiyibona njengelibazisa ukuba ndide ndifikelele kwixabiso lokuya emahashini okanye emgodini, njengawo onke amakhwenkwe akuNgcengane.

Ndikhule ndisichasile ke isiNgesi, ndicatshukiswa nayinto yokuba sinyanzelwa, lube olwethu lunganyanzelwa mntwini. Kwathi kanti kukuqala kwam ukupolitika ke oko. Ndazonyanya ke iilwimi zabacinezeli de ndonyanya negama lam lesiNgesi, ndisithi andiloNgesi mna kwaye andinobizwa ngegama endingalaziyo nokuba lithetha ukuthini na.

Kwincwadi yobumi bam zange ndilifake igama lengcinezelo, ndafaka elolwimi lwam kuphela. Kamnandi ke ndizenzele apha emlungwini, nesatifiketi ke ndingenaso.

Ngoku sele ndide ndanomdla wobungcali kwiilwimi ke, nepolitiki ndayiyekayo, ndiqaphele ukuphambana okumandla kwesiNgesi nesiXhosa. Yiloo mpambano ke endenza ukuba ndiqhube nokungasihoyi unangoku, nangona ndisisebenzisa nje.

EsiNgesini ukusonga izandla xa uthetha nomntu kuthetha ukuba ‘ungundiyalwa’! Ixake ke loo nto kolwethu ulwimi, kuba umntu akasoze abe ngundiyalwa esonge izandla. EsiXhoseni ukusonga izandla kuthetha ukuba unikezele kwaye akuzimisele kwenza nowentwala umtsi. Okwesibini kuthetha ukuba akuyongozi. Okwesithathu kuthetha ukuba akunanto esandleni. Xa kusithiwa ubuye usong’ izandla kuthethwa ukuba ubuye nelize.

Kuthi maXhosa undiyalwa sisijamankungwini esimehlo azingqanda okwebhere lihluthwe amathole; hayi ukusonga izandla. Kuthi undiyalwa sisitshovu-tshovu sento eqhuma qhu etshawuz’ imibane ngumsindo, engena sibunu kukufuna undikho. Hayi umntu osonge izandla!

EsiNgesini kufuneka umjonge emehlweni umntu xa uthetha naye. Kuthiwa ngamaNgesi oko kubonisa ukuthembeka nokuhlonipha.

EsiXhoseni ukumthi ntsho emehlweni umntu xa ethetha, umjonge ezinkotsheni, kuthetha ukuba ugcwele ukusa nokungabi nambeko. Kuthetha inkani nokuthiwa lwale lulunya nekratshi. Kuthetha ukuba ungundiyalwa onokusuka unditsibele nangawuphi na umzuzu undikrwitshe, kungenjalo undithi bhutyu ngesithukokazi.

EsiNgesini into ibizwa ngegama layo nangobunjalo bayo. Wena malungu esini nawe zibi zilahlelwa ngasese akwazelwe nto. Nokuba ungakanani na kwanokuba uyintoni na akwazelwe nto, ukhankquzwa ngegama lakho usabele! Ndisitsho nje nathi sinjalo emaMpondomiseni, umhlakulo asithi yinto yokwemba sithi ngumhlakulo. Kodwa ke sinazo izinto esizihloniphayo, ngezizathu ezahlukeneyo ezifana nokunika imbeko nokudala ulungelelwano.

Abantu bathi sisiXhosa ke esikrwada ngokubiza izinto ngamagama azo. Eyona nyani kukuba sisiNgesi esibiza singashiyi nentwana kwizinto ezinamagama, iyileyo siyibiza ngaphandle kwamathidala. Eluntwini kungcono ukubiza ngesiNgesi kunobiza ngesiXhosa, enokuba ukwabiza kwalo nto inye na. Impambano ke leyo!

Iitoliki enkundleni ziyafungiswa ukuba zithethe ngokungafihlisi. Ziyasokola ezesiXhosa kuba kaloku ezintlangeni kuyabizwa zibe zona zingabizi.

Incama ibize ke ngenxa yokubanjwa ngumthetho. Kumatyala odlwengulo apho imeko yokudlwengula ipecululwa kungashiywa nentwana, ibangase izifihle okanye ixukuxe okanye ihlambulule emva kwenkundla. Imibuzo yasenkundleni ayinalusini; ubuzwa ubuzwe nokwenda kukanyoko.

Zininzi ke izinto eziyimpambano yamaNgesi emaXhoseni endingazibalulayo. Amadoda esilungwini alima ingca, izinja ziyahlanjwa. Indoda ithi umntwana womntakwayo ngumtshana. Utatomncinci ngumalume. Ubukhwe yindawo yembutho. Ndingabala litshone! Goba msenge iibhokhwe zikutye!

Owenu kwisiXhosa, Nxuba